Lobbyisten zoeken nieuwe ingangen tijdens de formatie

Bron: De Volkskrant - 31-01-2024 - ARIEJAN KORTEWEG EN WILCO DEKKER

Ook voor Haagse lobbyisten - bijna elke belangengroep heeft ze wel - is alles anders sinds de verkiezingen. Ze tasten in het duister over hoe ze de formerende partijen kunnen benaderen, en dan vooral de PVV. Met andere invalshoeken misschien? 'Met de fiets als inzet om klimaatdoelen te halen hoeven we niet aan te komen.'

De huidige formatiefase is er voor lobbyisten een van de verplichte figuren. Elk bedrijf, elke sector of belangenorganisatie moet zorgen dat op het bureau van informateur Plasterk een wensenlijstje ligt: dit is wat wij hopen en verwachten van een nieuw kabinet. Dat levert opgestapeld een berg op van zeker een meter papier. Vervolgens moet worden ingeschat hoe de ministeries over de partijen worden verdeeld, 'om alvast een zaadje te kunnen planten'. Daarnaast moeten de nieuwe Kamerleden en hun belangstelling in kaart worden gebracht: wie gaat wat doen, wat vindt hij of zij belangrijk, voor welke argumenten zou dat Kamerlid gevoelig kunnen zijn? Maar hoe doe je dat als een partij geen belangstelling heeft voor jouw informatie? 'We zullen onszelf opnieuw moeten uitvinden.' Die verzuchting klinkt op uit lobbyland.

Lobbyisten, of ze nu werken voor het bedrijfsleven of ngo's, of ze nu per klus worden ingehuurd of in vaste dienst zijn bij een organisatie, tasten nog in het duister over hoe het kwartet PVV, NSC, BBB en VVD te benaderen. Voor zowat alle belangengroepen vormen lobbyisten - of zoals sommigen zelf liever zeggen: beleidsbeïnvloeders - de schakel tussen de samenleving en de politiek. Of het nu Natuurmonumenten is, Unilever of de gemeente Eindhoven, allemaal hebben ze hun mensen in Den Haag die Kamerleden en ambtenaren van informatie voorzien om zo te proberen het beleid te beïnvloeden.

Politici zien deze informatie als onontbeerlijk. Niemand wijst de lobby af, vrijwel alle partijen maken gebruik van dergelijke contacten. Doorgaans gebeurt dat zonder ruchtbaarheid; je hoort er alleen van als er sprake is van belangenverstrengeling of misbruik van vertrouwen. Die lobbycontacten lopen via diep ingesleten kanalen: korte notities, wetenschappelijke rapporten, 'kopjes koffie', een telefoontje als het urgent wordt. Tenminste, zo was het tot een paar maanden geleden. Sinds de verkiezingen is ook in lobbyland alles anders.

De VVD, die kennen ze. Geen enkele partij ziet zo veel oud-politici naar de lobbysector verdwijnen, bleek uit onderzoek van de Volkskrant uit 2021. Cora van Nieuwenhuizen (Energie-Nederland), Helma Lodders (onlinekansspelen), Jeroen van Wijngaarden (vermogensbeheerders); de lijst is eindeloos. Na hun vertrek uit de politiek verzorgen ze als oudgedienden de contacten van het bedrijfsleven met Den Haag en maken ze gebruik van hun netwerk. Ook bij de BBB kunnen ze goed met lobby uit de voeten.

Henk Vermeer van de BBB zegt dat zijn partij openstaat voor gesprekken met het hele veld: 'Zonder onderscheid, en juist ook als hun gedachtegoed wat verder bij ons vandaan ligt. We willen ervoor zorgen dat we op een dossier steeds alle kanten helder hebben.' Als je in de Eerste Kamer een landbouwwoordvoerder hebt, Gert-Jan Oplaat, die tevens lobbyist is voor de pluimveesector, dan weet je dat de banden innig zijn. Oprichters van de BBB werkten eerder in de public affairs (zoals lobby in vakjargon heet). Hoe de banden met NSC zijn, is minder duidelijk. Veel CDA'ers werden na hun Kamerlidmaatschap lobbyist, denk aan Maxime Verhagen, Raymond Knops of Martijn van Helvert.

Pieter Omtzigt liet er zich als CDA'er al op voorstaan een puritein te zijn in lobbycontacten. Als eenmansfractie versterkte hij dat beeld. Samen met Laurens Dassen (Volt) schreef hij anderhalf jaar geleden een initiatiefnota waarin zij een aanscherping van de lobbyregels bepleiten: draaideurverbod (bewindslieden mogen na vertrek niet direct een functie op hun eigen terrein aannemen), verplichte afkoelperiode voor ministers en een lobbyregister. Zal de twintig Kamerleden tellende NSC-fractie zich even terughoudend opstellen? Sandra Palmen, oud-topambtenaar en nu woordvoerder lobby, zegt dat haar partij veel inhoudelijke specialisten heeft, die hun eigen netwerk meebrengen. Ze vindt dat lobby erbij hoort, mits een Kamerlid ervoor zorgt dat alle perspectieven op tafel komen. 'Besluitvorming moet objectief, onpartijdig en onafhankelijk kunnen plaatsvinden. Dat zit in het dna van onze partij.'

Het echte raadsel vormt de PVV. De partij mag dan al achttien jaar deel uitmaken van de Tweede Kamer, voor lobbyisten is zij een onleesbaar boek. Op vragen over hun verhouding met lobbyisten kwam geen reactie van de PVV. Geert Wilders' partij toonde zich amper geïnteresseerd in contacten met het bedrijfsleven, koepels, branches of ngo's. Op voor de partij cruciale terreinen stonden de opvattingen vast, voor veel andere onderwerpen was geen interesse. Omgekeerd was die belangstelling trouwens ook niet groot. Lobby zoekt de macht op, de PVV was daar doorgaans ver van verwijderd. Dat begint al bij werknemers en werkgevers. Vakbond FNV heeft door de jaren heen een moeizame verstandhouding met Wilders. 'Zijn uitspraken verdelen onze achterban', zei voorzitter Tuur Elzinga in december bij het tv-programma Buitenhof. Waarna Wilders hem prompt via X uitnodigde koffie te komen drinken. Op dat bericht heeft de vakbond niet gereageerd, maar komt er een officiële uitnodiging, dan is het voor de FNV moeilijk daar niet op in te gaan. Van de zijde van de grootste vakbond hoeft Wilders zo'n uitnodiging overigens niet te verwachten. De FNV heeft PVV-stemmers onder de leden, maar ook fervente tegenstanders. Bij werkgeversorganisatie VNO-NCW speelt de ideologische discussie minder. Voor de vertegenwoordiger van het grote bedrijfsleven is het zaak korte lijnen te hebben met alle spelers. Bekend is dat het hoofdkwartier, de Malietoren, zich in het verleden zorgen maakte omdat betrekkingen met de PVV zo goed als afwezig waren. Nu zeggen de werkgevers met alle partijen goede contacten te onderhouden.

Details over de omgang met de PVV geven ze niet. 'Lobbyisten moeten zich nu verdiepen in hoe een PVV'er denkt', zegt Hein Greven. Hij is medeoprichter van GKSV (tegenwoordig WePublic), een van de grootste onafhankelijke lobbykantoren, en werkt nu als zelfstandig adviseur. 'Die mensen hebben vaak een andere route naar de Kamer genomen, zijn geen woordvoerder of medewerker geweest. Dan zit je in andere netwerken en heb je een ander narratief.' Als lobbyist voor energieleverancier Eneco had hij contact met oud-PVV-Kamerlid Ronald van Vliet. 'Dan moesten we het algemene belang van groene energie op een andere manier vertalen. We spraken niet over CO2-uitstoot en klimaatverandering, maar benadrukten de onafhankelijkheid van Saoedi-Arabië en Bahrein.' Natuurmonumenten, met 900 duizend leden en donateurs een van de grootste verenigingen van het land, heeft een soepele omgang met de PVV. 'Alle politieke kleuren zitten in ons ledenbestand', zegt Nelleke Hijmans, teamleider lobby. 'Barry Madlener stond als PVV-woordvoerder altijd open voor de inhoud. Ik verwacht dat dit voor diens opvolger, Jeanet Nijhof, ook geldt.' Dat natuurbeleid bij PVV, BBB en NSC een minder prominente rol speelt, is lastig. Anderzijds ziet ze kansen. 'Deze partijen vragen veel aandacht voor het platteland. Ik woon zelf in Nieuwkoop, in het Groene Hart. Eindelijk is de lens gericht op dergelijke buitengebieden, die al zo lang op beleid wachten.' Of dat beleid er snel komt, is een ander verhaal.

De Kamer telt sinds november 67 nieuwkomers, in 2021 waren dat er ook al 59. Dat betekent dat lobbyisten telkens nieuwe contacten moeten leggen. Hijmans: 'Je hebt te maken met onervaren Kamerleden. Je moet telkens weer uitleggen dat 2025 een harde deadline is voor stikstofmaatregelen, omdat er dan nieuwe processen tegen de overheid kunnen worden gevoerd.' Ook al is de PVV met 37 zetels veruit de grootste Kamerfractie, niet alle sectoren vinden het nuttig nu de banden met de partij aan te halen. Karen van den Einden, teamleider public affairs bij Natuur & Milieu, dat 'een duurzame oplossing voor natuur- en milieuproblemen' wil, zegt terughoudend te zijn in de contacten. 'We zijn politiek neutraal, maar omdat de PVV zich nauwelijks inzet voor het klimaat, zoeken we haar niet actief op.' Bij Natuur & Milieu wordt nagedacht over argumenten waarvoor PVV, BBB en NSC ontvankelijk kunnen zijn. 'Bereikbaarheid vinden al die partijen belangrijk, daar zetten we op in. Dan benadrukken we niet dat auto's slecht zijn vanwege de CO2-uitstoot, maar dat je met openbaar vervoer de regio bereikbaar maakt. En dat het met minder auto's veiliger wordt op straat voor kinderen.' In plaats van te spreken over de grote klimaatcrisis moet de transitie concreet worden gemaakt, denkt Van den Einden.

'Breng het dichter bij de mensen, door het verband tussen betere isolatie van huizen, comfortabel wonen en een lagere energierekening zichtbaar te maken.' Erik Klooster is directeur van de Vereniging Energie voor Mobiliteit en Industrie (Vemobin), de branchevereniging voor raffinaderijen, brandstofleveranciers en tankstations. Met de VVD heeft Vemobin prima contacten, zegt Klooster, voormalig fractieondersteuner van die partij. 'Alle andere partijen zijn tabula rasa', een onbeschreven blad. Zijn vereniging heeft nooit enig contact gehad met de PVV. 'We waren altijd gericht op de coalitie, en eventueel op GroenLinks omdat die kritisch is op de industrie. Onze ambitie is de verduurzaming van het transport. Daar zijn weinig tot geen aanknopingspunten met de PVV. Bovendien is zij fel gekant tegen bijna alle klimaatmaatregelen. Wij worden toch door veel mensen gezien als fossiele industrie. Dus maken we ons kwetsbaar door met die partij in zee te gaan.

Dat verandert niet meteen nu de PVV de grootste is.' Olof van der Gaag, voorzitter van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE), zegt ook nooit contact met de PVV te hebben gehad. 'Waarom zou je tijd en moeite investeren in een partij die het klimaatakkoord door de shredder wil halen? We nodigen de PVV net als alle andere partijen altijd uit voor activiteiten, maar krijgen nooit een reactie. Niet eens een afwijzing.' Ook Van der Gaag denkt na over het bijstellen van de argumentatie om de formerende partijen te overtuigen. 'Wat betekent klimaatverandering voor de bestaanszekerheid en toekomst van boeren? Dat spreekt deze vier partijen meer aan dan een zielige ijsbeer ver weg.' Zo denkt ook de Fietsersbond na over nieuwe argumenten. Als pleitbezorger van de fiets als duurzaam alternatief voor de auto vond de Fietsersbond altijd een gewillig oor voor zijn lobby in politiek Den Haag, vooral bij het progressieve deel.

Sinds dat deel bij de verkiezingen van 21 november slonk en de klimaatsceptische PVV, NSC, BBB en VVD praten over een nieuw kabinet, is het de vraag of dat verhaal nog hoog op de agenda komt. 'Met de fiets als inzet om klimaatdoelen te halen hoeven we niet aan te komen. Maar met veiligheid misschien wel', zegt directeur Esther van Garderen. 'Juist buiten de Randstad, in Zeeland en Groningen, nemen de verkeersdoden toe. Daar zit ook hun achterban.' Henk Vermeer van de BBB snapt wel dat lobbyisten hun verhaal aanpassen aan de opvattingen van de partij waarmee ze spreken: 'Als ze slim zijn, zoeken ze een haakje. Ik krijg niet te horen wat ze bij anderen vertellen.' Een andere ontwikkeling is dat lobbyisten hun aandacht verleggen naar ambtenaren, die immers veel langer op hun plek blijven, en vroeg in het proces van besluitvorming zitten.

Lobbyist Hein Greven: 'Ambtenaren waren altijd al de constante factor in Den Haag. Ze vormen een collectief geheugen. Die rol is nu versterkt.' Erik Klooster van Vemobin: 'Ambtenaren zijn overwegend niet-PVV-georiënteerd, eerder D66 en GroenLinks. Maar ze zijn wel loyaal, dus kunnen ze worstelen met hun positie. Zij willen het beleid voor de lange termijn bewaken.' Olof van der Gaag van NVDE: 'Er is op het gebied van de energietransitie veel lopend beleid, waarvan ambtenaren de fijne afstelling doen. Binnenkort begint de tender voor het windpark IJmuiden Ver. Er staat nu voor 4,7 gigawatt wind op de Noordzee, daar komt 4,5 gigawatt bij. Dat stopt echt niet vanwege de formatie of een ander kabinet.' Ook de lobby voor kunst en cultuur gaat niet bij de pakken neerzitten. 'Stoppen met kunst- en cultuursubsidies', staat letterlijk in het PVV-programma. De cultuursector organiseert na verkiezingen altijd een kennismakingsontbijt voor de nieuwe cultuurwoordvoerders. 'Iedereen kwam daar, maar de PVV was er nooit', vertellen Astrid Weij en Heleen Alberdingk Thijm van Kunsten '92.

De vraag is welke argumenten de belangenorganisatie gaat gebruiken om de PVV tot andere gedachten te brengen, mocht het ooit tot een gesprek komen. 'Ik weet niet of ik dat allemaal in de krant wil zeggen', zegt Weij eerst. Dan: 'Elke regio telt, dat was al een thema voor ons en het is iets waar deze partijen zich wellicht in kunnen vinden. Cultuur kan de afstand tussen stad en platteland overbruggen.' Hun uitgangspunt is helder: 'We gaan uit van eigen kracht. Je hebt als sector iets te bieden, ook aan PVV-stemmers. Er is een basislaag, een ecosysteem dat behouden moet blijven en dat ook bestaat uit cultuuronderwijs, volkscultuur, fanfares, muziekscholen, schouwburgen.' Weij ziet overigens nog meer kansen: 'Martin Bosma wil als Kamervoorzitter elke vergaderdag beginnen met een gedicht. Bestaanszekerheid van kunstenaars is een van onze aandachtspunten. Beseft hij dat ook dichters moeten leven?'